Een tweemaandelijks blog over digitale preservering in en om het Nationaal Archief

Een paar weken later dan gebruikelijk, maar in deze editie van mijn tweemaandelijkse blog vind je weer een aantal wetenswaardigheden over de afgelopen maanden, en een vooruitblik voor 2026. Ik reken de vooruitblik als één groot onderwerp en kom dan mooi uit op de gebruikelijke vijf onderwerpen. Als waar wij aan gaan werken raakt aan wat op jouw verlanglijstje staat, kunnen we misschien samen optrekken. Neem gerust contact op.

Inhoud

• Terugblik, met iPRES, e-IDAS, Preservica en representatie-informatie
• Vooruitblik, met tools, complexe objecten, (inter)nationaal netwerken, en samenwerking
• Eerdere edities van "vers" vind je via deze zoeklink.

De afgelopen twee maanden

iPRES 2025 Wellington

Ze moest ervoor naar de andere kant van de wereld, maar de conferentie iPRES was voor collega Lotte weer een feest om aan deel te nemen. Er was een tot nadenken aanzettende keynote over hoe het door klimaatverandering bedreigde Tuvalu bezig is met “digitally recreating its land, archiving its rich history and culture, and transitioning government functions into a digital space.”

Daarnaast waren er bijvoorbeeld updates over webarchivering en emulatie, werd er gezongen en deelde Lotte zelf kennis. Zie voor meer informatie iPRES 2025 en lees bijvoorbeeld het verslag van onze DANS-collega Valentijn: iPRES 2025 in Wellington: Reflections on the Evolving Practice of Digital Preservation. De proceedings van iPRES kun je normaal gesproken binnenkort hier vinden: Conferences.

Voor tijdens het wachten op de proceedings: lees het blog van dagvoorzitter Gertjan Filarski van de Werelddag van de Digitale Duurzaamheid: De bibliothecarissen van de woestijn — Reflecties op de Werelddag voor Digitale Duurzaamheid 2025. Ja, dit is ook een schaamteloze plug voor de videoclipparodie The Dutch Digital Heritage Band - Preserve You.

Elektronische identificatie en vertrouwensdiensten

Sinds een paar jaar zit ik namens het NA in de Beneluxwerkgroep voor Digital Archiving and Preservation. Je vindt onze plannen in de publicaties van de Benelux Unie, zoals "Digitale Archivering" in het Gemeenschappelijk Werkprogramma 2025-2028 - Benelux. De term e-IDAS komt daarin voor en staat voor Electronic Identification And Trust Services. Ik schreef er in Vers van de preserveringpers #3 (mei-juni 2025) al over. Naast dat er sinds een tijdje een nieuwe versie van e-IDAS bestaat is er ondertussen een uitvoeringsverordening voor gekwalificeerde elektronische archiveringsdiensten: Uitvoeringsverordening - EU - 2025/2532. Onlangs was er ook een OCW-concernbreed expertoverleg over e-IDAS 2.0, met wat meer focus op de digitale wallet.

Samen met collega Wout ben ik van plan om bijvoorbeeld tijdens een nieuwe KIA-thematiendaagse een bijeenkomst over e-IDAS te organiseren. Want wij denken dat het hoog tijd is om het als overheid, archiefsector en leveranciers over dit onderwerp te hebben. Wat houdt e-IDAS bijvoorbeeld in voor de duurzame toegankelijkheid van documenten met gekwalificeerde elektronische handtekeningen? Wat is er zoal voor nodig om je te certificeren als gekwalificeerde elektronische archiveringsdienst?

Maatwerkschil

We zijn als Nationaal Archief begonnen aan het upgraden van onze Preservica-installatie. De belangrijkste uitdagingen daarbij zijn dat maatwerk in nieuwere versies niet goed meer mogelijk is, en het informatiemodel anders werd. Ons e-depot is "powered by Preservica" en heeft veel maatwerk. Nu het minder goed mogelijk is om maatwerk in Preservica in te bouwen, bouwden we er een maatwerkschil omheen. Product owner Remke kan je er alles over vertellen. De nieuwere versies werken onder de motorkap ook met een nieuw informatiemodel. Dat is een stap vooruit, maar de databasemigratie gaat in 2026 wel wat doorlooptijd kosten. Als team preservation kijken we uit naar de nieuwe mogelijkheden.

Representatie-informatie

Eind januari rondt collega en UvA-student Anne haar stage bij mijn team af. Tijdens haar stage onderzocht ze het onderwerp representatie-informatie. In het kort is representatie-informatie die informatie die je als gebruiker nodig hebt om een document te begrijpen. Een reeks enen en nullen zonder uitleg over het bestandsformaat is onbegrijpelijk. En is 39 een schoenmaat of een temperatuur?

Aan de hand van enkele naar het NA overgebrachte datasets toonde Anne aan, hoe lastig het voor gebruikers kan zijn om documenten te begrijpen als er representatie-informatie ontbreekt. En hoe lastig het soms kan zijn om die representatie-informatie te vinden als die er wel is. Nu er steeds meer digitaal geboren documenten in allerlei bestandsformaten naar archieven stromen, denk ik dat dit een steeds belangrijkere uitdaging wordt. Want zeg nu zelf: enig idee wat de onderstaande schermafdruk betekent? En helpt dit dan?

Anne zal t.z.t. vast nog het een en ander over haar stageresultaten publiceren. Twee Italiaanse promovendi zijn ondertussen aan hun stage van drie maanden bij ons begonnen. Ze doen promotieonderzoek naar social media-, chat- en webarchivering, en de rol van bestandsformaten bij particulier archief. Wij brengen ze graag in contact met ons netwerk in Nederland en daarbuiten. Laat het gerust weten als jij ook eens met ze wilt sparren.

Vooruitblik voor 2026

Jaarthema's

Als team preservation gaan we dit jaar aan een viertal thema's werken. Dat zijn (1) gebruiksvriendelijke en gedocumenteerde tooling, (2) meer kennis opdoen en adviseren over complexe objecten, (3) netwerken nationaal en internationaal, en (4) interne samenwerking. We doen meer dan dit, maar hier gaan we in ieder geval aandacht aan geven. Uiteraard passen onze werkzaamheden bij waar we als NA aan werken, inclusief het voorbereiden op de Archiefwet 20xx.

By JHOVE!

We werken in de Special Interest Group "By JHOVE! Explain yourself" van de Open Preservation Foundation (OPF) bijvoorbeeld aan het duiden van meldingen van de bestandsformaatvalidatietool JHOVE. Dat raakt aan thema's 1 en 3. Maar ook door ons zelf ontwikkelde tooling (zie bijvoorbeeld Vers van de preserveringpers #4 (juli-augustus 2025)) kan gebruikersvriendelijker en beter gedocumenteerd. Zodat deze tooling ook buiten ons team en buiten het NA hergebruikt kan worden.

Wat de complexe objecten betreft: we krijgen bij overgebracht digitaal geboren archief, advisering aan archiefvormers en in gesprekken met collega's steeds vaker te maken met wat we complexe objecten noemen. Die complexiteit kan in van alles zitten. Neem bouwwerkinformatiemodellen (BIM, in de IFC-standaard). Technisch complex, check. Complex om in onze website weer te geven, check. Organisatorisch complex, check, want waar bevinden deze modellen zich eigenlijk in de informatieketen? Naast wat er nu al aan "minder complexe objecten" het e-Depot instroomt werken we aan het vergroten van onze kennis over complexe objecten.

Oproep

Naar aanleiding van onze samenwerking met de BIM-gemeenschap wil ik een oproepje doen. Is er iemand met ervaring met de LOTAR-standaard? Neem dan contact op met Theo. Deze standaard van lucht- en ruimtevaartfabrikanten bepaalt hoe digitale productinformatie tientallen jaren betrouwbaar kan worden bewaard, onafhankelijk van de software of IT systemen waarmee die gegevens oorspronkelijk zijn gemaakt. Dit is cruciaal omdat vliegtuigen en ruimtevaartproducten vaak een levenscyclus van 30 tot 80 jaar hebben, terwijl software en dataformaten snel verouderen. Kennis van en ervaring met LOTAR kan de BIM-gemeenschap helpen bij het werken aan duurzame toegankelijkheid van onze complexe BIM.

Over de interne, nationale en internationale samenwerking kunnen we kort zijn: samenwerking blijft belangrijk. Alleen ga je soms sneller, maar samen kom je toch echt verder. Dus houdt onze interne Preservation Watch (zie ook Vers van de preserveringpers #3 (mei-juni 2025)) prioriteit en blijven we actief in het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en de OPF. Via OPF houden we de resultaten van het Europese project EOSC EDEN in de gaten. Via o.a. collega Vincent die in het bestuur van DLM Forum zit, en ook weer via OPF, blijven we betrokken bij het beheer van de resultaten van het eArchiving Initiative | Shaping Europe’s digital future. Daarvan stopte de EU-financiering helaas vrij plotseling. We kijken ook alvast uit naar iPRES 2026 in Kopenhagen, waar we zelf weer het een en ander willen presenteren.

Tot slot

Wat zijn jullie plannen voor 2026? Neem gerust contact op als je ergens meer over wilt weten, of aanknopingspunten voor samenwerking ziet.