Facsimile's voor de tentoonstelling “Wie ben ik, wie was jij?” in het Nationaal Archief

door Ellen Loozen en Femke Prinsen

Vlak voor de vakantie is het ‘facsimile-project’ voor de tentoonstelling “Wie ben ik, wie was jij?” in het Nationaal Archief succesvol afgesloten. Omdat de tentoonstelling enkele jaren wordt verlengd, was het nodig een aantal originele archiefstukken te vervangen door facsimile’s (natuurgetrouwe reproducties). In totaal werden facsimile’s voor 21 boeken en nog een enkel vlak stuk gemaakt ter vervanging van de originelen in de tentoonstelling. In dit blog vertellen we hoe het project tot stand kwam en hoe het is uitgevoerd.

Op 17 januari 2019 opende de educatieve tentoonstelling “Wie ben ik, wie was jij?” in het Nationaal Archief. Hier leren leerlingen hoe de plaats, tijd en omstandigheden waarin iemand wordt geboren invloed hebben op de mogelijkheden en keuzes in diens leven. Dit doen ze door in de donkere ruimte met een zaklamp naar primaire bronnen over bepaalde thema’s te kijken. De tentoonstelling stond gepland voor 5 jaar. Omdat de tentoonstelling een succes is en veel groepen trekt, was het de wens om “Wie ben ik, wie was jij?” nog een aantal jaar te verlengen. We hebben daarom bekeken in hoeverre dit ook kón: welke objecten kunnen prima nog langer tentoongesteld worden en welke objecten moeten, om hun behoud niet in gevaar te brengen, uit de tentoonstelling worden gehaald? Voor objecten uit die laatste categorie zochten we naar een passend alternatief, zodat de verhaallijnen in de tentoonstelling gehandhaafd kunnen blijven.

De tentoonstelling “Wie Ben Ik, Wie Was Jij” in het Nationaal Archief.

Per object is bekeken of het met oog op het behoud ervan verantwoord is dit nog langer tentoon te stellen, zoals: Kan het object nog meer lichtbelasting aan? Is de constructie van het object bestand tegen nog langer tentoonstellen? Zijn er andere tentoonstellingsomstandigheden die risico’s met zich meebrengen, bijvoorbeeld het feit dat het klimaat in de ruimte iets minder optimaal is dan het klimaat in de depots? Dit leidde tot de volgende aanpak:

• Lichtgevoelig vlak materiaal in vitrines wordt vervangen door facsimile’s.
• Boeken met perkamenten banden, met ernstige inktvraat en/of zeer zuur papier worden vervangen door facsimile’s.
• Vlak materiaal dat niet lichtgevoelig is en gedrukte boeken met papieren, linnen of leren banden met papier dat niet kwetsbaar is kunnen in de tentoonstelling blijven.

De grootste klus was het vervangen van 21 boeken door een facsimile. De uitdaging was dat het resultaat én er goed uit moest zien, én dat het niet te duur mocht zijn. Een goede facsimile kost namelijk al gauw duizenden euro’s. Daarom zijn we op zoek gegaan naar oude boeken die qua formaat en look & feel min of meer overeenkomen met de originele boeken. Deze hebben we in huis op een low-tech manier zo aanpast dat, als ze opengeslagen liggen, lijken op de originelen. Dat zijn onze dummy’s. De banden van de dummy’s zijn beplakt met stroken getint Japans papier. Op die manier lijkt de band, als het boek open in de vitrine ligt, net een perkamenten band. Ook zijn de boeksneden (de zijkanten van de boeken) hier en daar bijgekleurd. Soms werden ze zelfs bijgevijld om de dummy ouder te laten lijken. In een paar gevallen werden boeken zelfs helemaal uit elkaar gehaald en weer opnieuw in elkaar gezet om te zorgen dat de dummy het juiste uiterlijk kreeg.

l

l: Een aantal van de uitgekozen -en deels voorbereide- dummy’s. r: Een dummy is uit elkaar gehaald en opnieuw in elkaar gezet om van een staand formaat boek een liggend formaat te maken. Boven de dummy liggen het origineel en een printje van de te tonen bladzijden.

In dit project is nauw samengewerkt met Nicole Mosch. Zij is gespecialiseerd in het maken van hoogwaardige afdrukken van kunstwerken en replica’s. Zij verzorgde de afdrukken van de pagina’s die getoond zouden worden. Hiervoor gebruikte ze gedigitaliseerde versies van die pagina’s. Het merendeel van de pagina’s was beschikbaar via onze website; een klein aantal werd nog voor dit doel gedigitaliseerd. Nicole kwam een aantal keer naar het NA om de originelen én de dummy’s tot in detail te bekijken. Zo kon ze bepalen wat er nodig was om te zorgen dat de afdrukken het origineel zo goed mogelijk zouden benaderen wat betreft papiersoort, de kleur en de algehele indruk. Verder keek ze hoe de afdrukken het best in de dummy’s zouden passen. Om die reden werd besloten om soms pagina’s langer of korter, breder of smaller te maken, afhankelijk van de grootte van de beschikbare dummy. Vervolgens bewerkte Nicole de scans digitaal zodat de afdrukken het origineel zo goed mogelijk benaderen en het formaat van de afdrukken klopt voor de dummy’s.

l: Het uitzoeken van de juiste papiersoort. r: Vastleggen hoe een ingewikkelde pagina precies in elkaar zit.

Het was voor ons belangrijk dat de afdrukken van de bladzijden niet een tweedimensionale weergave van het origineel waren, maar dat ze er echt driedimensionaal uitzien: dat betekende onder meer dat vouwen in het papier werden nagebootst. In één boek zijn ook zegels en een snoertje met 51 blauwe kraaltjes aan het facsimile toegevoegd.

l: De digitale versie van het boek met de kraaltjes op de website van het NA (https://tinyurl.com/5ez79v6h). r: Het maken van het facsimile van het boek (rechts de door Nicole gemaakte afdruk met zegels, vooraan de kraaltjes en het garen om het kralensnoertje na te maken, op de laptop een detail van de digitale versie van het snoertje en achter de laptop de dummy).

Uiteindelijk zijn alle afdrukken van de opengeslagen bladzijden in de dummy’s bevestigd en zijn de facsimile’s in etappes in de vitrines gelegd. De originelen kunnen na meer dan vijf jaar weer terug naar het depot, waar ze onder optimale omstandigheden worden bewaard. Het boek met de kraaltjes werd op 15 december als laatste in de vitrine gelegd. Dit betekende de afsluiting van een omvangrijk en ontzettend leuk project.

l: Het plaatsen van een afdruk van de te tonen bladzijden in een dummy. r: Het vervangen van het laatste boek door een facsimile.

PS: Voor degene die goed heeft opgelet: op de foto van de header zie je de facsimile’s in de tentoonstelling. Bij de bijschriften staat echter nog niet dat de boeken in de vitrines niet de originelen zijn. We gaan begin dit jaar nog stickers toevoegen waarop staat dat het object in de vitrine een reproductie is, want we vinden het belangrijk om daar duidelijk over te zijn. Bezoekers hebben het recht om dat te weten. Bovendien toont het aan hoe we voorzichtig we zijn met ons archiefmateriaal en hoeveel moeite we doen om het toch te delen.